دانشیار

بسم الله الرحمن الرحیم

نجوم در ایران با ید ها ونباید ها

به بهانه سمینار سر انجام جاده نجوم در ایران

علم نجوم در جهان به دو حوزه نجوم حرفه ای و غیر حرفه ای تقسیم می شود که نجوم حرفه ای ریشه در علوم پایه وتحقیقات تجربی در رصد خانه های تخصصی  ودانشمند متخصص دارد و نجوم غیر حرفه ای ریشه در علاقه و عشق به این زمینه ومنحصر به فعالیتهای خاص رصدی وپژوهشی در شاخه های خاص نجوم می باشد.

در نجوم حرفه ای خلاقیت وحرکت در مرز های دانش حرف اول را می زند و دانشمندان این عرصه با توجه به حرکت جهانی علم نجوم وتوسعه این علم هماهنگ با سایر دانشمندان سیر مطالعاتی و تحقیقاتی خود را پیش می برند ولی در نجوم آماتوری حرکت در مرز ها وتولید علم نقش عمده ای در این حرکت ندارد بلکه صرفا علاقه انگیزه ای است برای پرداختن به این حوزه از علم نجوم

اما آنچه که شایان توجه است این که آیا دو حوزه می توانند با یکدیگر در تعامل باشند و تعامل آنها چگونه خواهد بود

با توجه به این مساله که جنبه آکادمیک و حرفه ای علم نجوم و تولید علم وارائه مقالات در سطح جهانی در این حوزه می تواند شاخص توسعه علمی کشور باشد

نجوم حرفه ای در ایران

سابقه نجوم حرفه ای در ایران سابقه ای به قدمت تاریخ دارد که ایران به عنوان یکی از کشور های و مناطق دانشمند پرورشاهد حضور بزرگانی در سطح بالای جهانی در این مرز وبوم بوده که نجوم زمان خودشان را بصورت حرفه ای وبسیار پر بارپیش می بردند و رسائل وزیجها و کتابهای زیادی را در زمینه های مختلف نجوم عصر خودشان که عموما جنبه هیوی و نجوم کروی بوده را ارائه داده اند ودر زمینه علم هیئت نو آوریهای فراوانی را به جهان دانش تقدیم داشته اند

بزرگانی چون ابو ریحان بیرونی- عبد الرحمن صوفی رازی- ابو محمود حامد بن خضر خجندی رازی- حکیم عمربن ابراهیم خیامی نیشابوری-خواجه نصیر الدین طوسی و... که بر آسمان جهان ستاره شناسی همواره درخشان وپر فروغ جلوه می کنند

در رنسانس علمی اروپا و بنیان علوم جدید در غرب پس از افول دوران تمدن طلایی ایران  اسلامی دوران نوینی در تحول علمی در ایران به وجود آمد که شاید بتوان طلایه دار این دوره رادر عهد ناصری در دارالفنون جستجو کرد عبدالغفار خان نجم الدوله اصفهانی مدرس علم نوین ستاره شناسی بر اساس علوم جدیده به تدوین کتب درسی و تدریس علوم طبیعی پرداخت و با آوردن اولین تلسکوپ نجومی به ایران و شرکت در پروژه گذر سیاره زهره از مقابل خورشید و عکس برداری از آن به همراه گرو ههای آلمانی می تواند به عنوان پایه گذار تدریس نجوم مدرن در ایران معرفی شود.

از میان دانش آموختگان دارالفنون میرزا محمود خان منجم را می توان نام برد که برای ادامه تحصیل از دارالفنون به فرانسه رفته ودر رصد خانه بزرگ آن کشور همکار بزرگانی چون هرشل بوده است ودر مراجعت به ایران تقویمی را بر اساس سیارات تازه کشف شده تنظیم ودر اختیار ناشران قرار می دهد

و زمزمه تاسیس اولین رصد خانه ملی ایران را در گوش شاه وقت زمزمه می کند

این روند علمی بعدها در دانشسرای عالی و بالاخره با تاسیس دانشگاه تهران جنبه خاص و آکادمیکتری را به خود می گیرد

اما آنچه شایان توجه است این بود که روند توسعه علمی کشور با روند توسعه علمی جهان همراه نبود و همان طور که تلسکوپ حرفه ای  پس از پنجاه سال پس از ساخت وارد ایران شد به همان ترتیب سایر علوم هم با هما ن فاز تاخیر و شاید بیشتر وارد ایران می شد و ایران با این عقب ماندگی از کاروان علم جهانی دیگر جایکاهی در مرز های دانش نداشت و صرفا به عنوان یک همراه نه پیشگام به دونبال آن حرکت می کرد

و از مرتبه مولد علم بودن به رتبه مقلد سقوط کرد واین روند تا حال حاضر هم تا حدود زیادی گریبانگیر علم حرفه ای نجوم در ایران است.

 علت عدم پیشتاز بودن ایران در عرصه علم نجوم:

1-     عدم وجود سیاستهای کلی جدی در این عرصه:

همان طور که گفته شد پروژه رصد خانه ملی که می تواند به عنوان محور توسعه علم نجوم در کشور باشد از زمان تاسیس دارالفنون توسط محمود خان منجم ارائه شد و با مخالفت جدی ناصرالدین شاه مواجه گشت شاهی که برای ولخرجی و حیف ومیل کردن بودجه مملکت کمر همت بسته بود وقتی با در خواست محمود خان مواجه می شود می گوید " من پول مملکت را صرف هوا نمی کنم"که این نشان از بی کفایتی و عدم اطلاع شخص راس مملکت بود ومتاسفانه در دورانهای مختلف بعد از دوران قاجار تا کنون علی رقم مطرح شدن آن هنوز به عنوان یک پروژهای در دست اقدام با آن بر خورد شده و هنوز بلا تکلیف است.

و این نشان دهنده آن است که نجوم به عنوان یکی از علوم پایه هنوز جایگاهی در سیاستهای کلی علمی دولتها ندارد و اگر داشت همانند دوران خواجه نصیر الدین طوسی در زمامداری مغولان وحشی منجر به پیشرفت شایانی در عرصه علمی کشور میشد!!!!!

2- کمبود و جود متخصصین و صاحبنظران این رشته:

     اگر با دیدی منصفانه به جامعه نجوم حرفه ای کشور نگاه کنیم شاید نتوان به اندازه انگشتان یک دست رصدگران ومنجمان واقعا حرفه ای را در این جامعه پیدا کرد و بغیر از آنها بسیاری از استادان مدعی بجای پیشتازی در مرز های دانش و شرکت داشتن در پروژه های جهانی به تدریسهای متوالی و خسته کننده بسنده کرده و عدم به روز شدن و انجماد اطلاعات در آنها  منجر به ضعیف شدن پروژه های کارشناسی ارشد وبالاخره دکتری می شودو عناوینی که از نظر جامعه علمی جهانی عناوینی مطرود وپیش پا افتاده است هنوز به عنوان موضوعات پایان نامه ها در ایران مطرح است و علی رغم گذشت چندین دهه از ظهور رادیو تلسکوپ ها ونجوم را دیویی – مباحث اختر شیمی- اختر زیست وبسیاری دیگر ازشاخه های علم نجوم در سایر کشور ها نجوم حرفه ای ما هیچ گونه حرفی درباره این حوزه های جدید ندارد و دانشجویان ما بکلی از این حوزه ها بی اطلاع هستند و پایان نامه ها وکنفرانس ها مملو از مطالب تکراری و خالی از محتوای علمی مناسب و کم مایه منجر به در جا زدن علمی و عدم توفیق جذب نخبگان علمی در این حوزه از علم شده است و این روند در آینده نه چندان دور نجوم حرفه ای ما را با چالشهای جدی مواجه خواهد نمود

    نجوم آماتوری در ایران

 البته سابقه نجوم آماتوری در ایران به مثابه نجوم حرفه ای ریشه در اعماق تاریخ علم دارد چرا که علاقه مندی به این حوزه از علم ووجود آسمان بیکران و زیبای آسمان شبهای ایران زمین هر بیننده حکیم وفرزانه ای را بر آن می داشت به قلمرو این اختران تابناک دست یازد و دانشی هر چند  نه چندان عمیق  را از این خسروان فروزان آسمانی در سینه داشته باشد

و این حس کنجگاوی که از خصائص آدمیت است مردم را بر آن داشت که در حرف و طبقات مختلف به این دانش روی آورده و از این طبیعت زیبا بهره مند شوند و از آن لذت برند.

جریان نجوم آماتوری در جهان جریانی خاص دارد که آماتورهای شیفته آسمان با بهره گیری از شناخت خود از آسمان ورصد اجرام سماوی به طور مستمر با صرف وقت و هزینه شخصی و فراغ بال  هم از طبیعت آسمان لذت می برند و هم از رصد هایشان منجمان حرفه ای ب هره ها برده و دوشادوش آنها به توسعه علم نجومو علاقمند کردن مردم با این طبیعت و ترویج آن در طبقات مختلف جامعه کوشش فراوانی کرده اند

از فعالیتهای نجوم آماتوری در ایران لمعاتی در کتب دانشمندان حرفه ای چون ابو ریحان که بدان اشاره کرده بچشم می خورد

مثلا فعالیتهای محمد بن زکریای رازی طبیب مشهور و برادرش در رصد یک ماه گرفت در ری و بغداد

ویا رصد های ابن عمید وزیر مقتدر آل بویه و امثال آن و جای آن دارد که این گزارشات ورصدهابرای  تدوین تاریخ نجوم غیر حرفه ای در ایران جمع آوری شود

اما در دوران معاصر افت وخیز های فراوانی را در این عرصه در ایران می بینیم فعالیتهایی که دکتر محسن هشترودی در دهه چهل برای تاسیس کانون فضای ایران به بهانه سفر انسان به کره ماه آغاز کرد

و نشریه ای را به نام فضا منتشر نمود ویا فعالیتهایی را که مجله دانشمندآغاز کرد و تا حال حاضر ادامه داردکه مطالبی را در خلال سایر موضوعات در باره نجوم به علاقه مندان ارائه می دهد.

فعلیتهایی که در دهه پنجاه به همت مهندس احمد دالکی شروع شد وتا حال حاضر ادامه دارد

و بالاخره حرکتهای آماتوری گروه غیر حرفه ای رویت هلال در ایران با پیشگامی استاد محمد رضا صیاد در دهه شصت در ایران شروع شد و موفقیتهای چشم گیری را در جهت علمی کردن مساله رویت هلال انجام داد وتا حال حاضر ادامه دارد ودر همین دهه به مجله فضای بیکران به سردبیری سیروس برزو بر خورد می کنیم

و سر انجام اوج فعالیتهای نجوم غیر حرفه ای در ایران در دهه هفتاد که با پیشتازی دست اندر کاران مجله نجوم در ایران به بهانه خورشید گرفت سال 76 که در ایران قابل رویت بودشروع شد و یک خیزش عظیمی در گرایش مردم به سوی نجوم آماتوری آغاز شد وگروه های کثیری از جوانان ونو بائگان ایران به این خیل پیوستند و کانونها و باشگاه ها و کلاسهای فراوانی به حمایت  مراکز دولتی  و غیر دولتی در ایران به وجود آمد.

به طوری که در هر نقطه و منطقه ای از کشور پهناور ایران گروه های علاقه مندان شیفته آسمان به تاسیس انجمنی نجوم دست زده ودست به فعالیتهای غیر حرفه ای زدند

با توجه به نسل جوان موجود در ایران در این دهه بسیاری از دانش آموزاندر این گروهای آماتوری قرار گرفتندو جلو ای خاص به گرایش به علم نجوم در ایران به وجود آمد

نقاط قوت ونقاط ضعف این جنبش:

در این جنبش نجوم آماتوری در ایران نقاط قوت فراوانی به چشم می خورد:

1-پیشگامی دست اند کاران با دانش مجله نجوم:

  در این جنبش که با همت آماتورهای مجله نجوم به وجود آمد این دفتر به عنوان راهنما و نقطه اتکای بسیاری از کانونها وموسسات نجومی داخل کشور در آمدو با ارائه راه کار وجهت دهی به فعالیت گروهها عملا آنها را در چگونگی کار و فعالیت یاری نمود

2-وجود جوانانی علاقمند وپر شور:

 پس با پیشگامی یک مرکز و وجود جوانانی پر شور در سراسر ایران که 95%آنهارادانش آموزان تشکیل می دادند منجر به جهشی زیبا وعظیم  در نجوم آماتوری ذر ایران شد

3 –حمایت سایر مراکز دولتی و نیمه دولتی و خصوصی از این جنبش:

وقتی سیاستمداران و برنامه ریزان فرهنگی میزان علاقه وگرایش اقشار مختلف جامعه راملاحظه کردند دست به کار شده و مراکز مجهز نجومیرادر اقصی نقاط کشور به وجود آوردندکه می توان به مراکزی چون:

1-     مرکز نجوم آستان مقدس حضرت عبدالعظیم علیه السلام در شهرری

2-     مرکز علوم وستاره شناسی تهران

3-     رصد خانه زعفرانیه

4-     مر کز مطالعات رصدی نجومی قم

5-     رصد خانه دانشگاه کاشان

6-     رصدخانه دانشگاه دامغان

7-     رصد خانه ابن صلاح همدانی در همدان

8-     موزه نجوم در آستان قدس رضوی مشهد

9-     مر کز علوم ستاره شناسی شباهنگ خراسان

10- مرکز نجوم ثاقب در گیلان

11- مرکز نجوم ادیب اصفهان

12- انجمن نجوم کویر یزد

13- مرکز نجوم مهبانگ زاهدان

14- انجمن نجوم پاسارگاد در سعادت شهر شیراز

15- مرکز نجوم صدر ا در فسا فارس

16- کانون نجومی برساووش

17- کانون علمی نجومی آوا

وبالاخره ده ها کانون نجومی در اقصی نقاط کشور شدودر همین کانونها نخبه هایی که در المپیادهای جهانی در خشیدند تربیت شده و اساس بسیاری از سایتها وبرنامه های تلوزیونی گذاشته شد

نقاط ضعف این جریان:

به هر حال به همراه هر جنبشی نقاط ضعف وقوتی وجود دارد یک جنبش در یک مرحله آغاز ودر یک دوره جریان علمی خود را طی می کند و باید بالاخره در مرحله ای هم به نتیجه برسد پس لاجرم هر جنبشی که آغاز و جریان خوبی داشته باشد ولی در نهایت به سر انجام مطلوب هدایت نشود نمی تواند در قلمرو جنبشهای موفق محسوب شود

جریان نجوم آماتوری در ایران با جنبشی عظیم شروع شد و نظر های فراوانی را به خود متوجه ساخت و جریانی را در ایران به راه انداخت و همان طور که در بالا ذکر شد باعث بسیاری از برکات علمی در ایران شد و عملا پرچم نجوم کشور را بدست گرفت وپیش رفت اما متاسفانه در ادامه راه با مشگلاتی مواجه شد که آن مشکلات را می توان به موارد ذیل معطوف نمود:

1-     عدم هدف گذاری فعالیتهای نجومی:

     گروههای نجومی که اغلب دانش آموزان مقطع متوسطه بودند با بهره گیری از اطلاعات نجومی و شرکت در رصدها و فعالیتهای آماتوری جنبه نجومی و آماتوری خود را تقویت کردند اما در ادامه فعالیتهای خود به علت عدم راهنمایی به اینکه بعد ازآنکه وارد دانشگاه شدند چگونه می توانند فعالیتهای خود را به صورت حرفه ای دنبال کنند منجر شد به این مساله شد که با وارد شدن این افراد به دانشگاه عملا فعالیتهای نجومی آنها ضعیف ودر مواردی متوقف شد

2-و جود الگوهای علمی بدون هدف:

 این کاروان عظیم علمی با توجه به اینگه هدفگذاران بعدی  آن اغلب شکست خوردگان در علم آکادمیک بودند و از تئوری نرفتن و گریز از دانشگاه ودانش حرفه ای دفاع می کردند و به علت آنکه در انتهای مسیر ناگهان به یک آماتور عکاس و یک رصد گر صرف بسنده کردند و متوقف شدند  منجر به این قضیه شد که در کاروانی که آنها به عنوان لیدر انتخاب شده بودند توقف ایجاد شود و انگیزه ها برای ادامه مسیر وجهش علمی از بین رفته و از حرکت از غیر حرفه ای به حرفه ای شدن باز بمانند

3-تفرقه وحاشیه پردازی زیاد در عرصه نجوم:

یکی دیگر از مشکلات نجوم آماتوری ایران در اختلافات شدید در ادعای رهبری این جنبش است که عدم توانایی علمی بسیاری از این لیدر ها را هم می توان به ایم مساله افزود

4-انحصار گرایی در این عرصه:

با گسترش تعداد علاقه مندان به نجوم وزیاد شدن گروه ها وکانونهای نجومی در ایران انتظار تمام کانونها و مراکز نجومی کشور بر این اساس بود که در زمینه های مختلفی چون مطبو عات و صدا وسیما آنها دوشادوش سایر گروه ه ها حضوری پررنگ داشته باشند ولی علی رغم اینکه سایر گرو هها فعالیتهای آماتوری خود را با قوت انجام می دادند ولی گروههایی خاص وانحصار طلب با غلبه بر امور خاص از انعکاس اخبار وحضور سایر گروه ها در این صحنه  جلو گیری و یا حضورشان را کمرنگ جلوه دادند واین زمینه سر خوردگی بسیاری از کانونها را فراهم آورد

5-بی سوادی وبی دانشی بسیاری از لیدر های کانونهای نجومی:

عدم نظارت بر چگونگی تاسیس و شکل گیری کانونها و عدم و جود کلاسهای مناسب و مربیان متبحر منجر به این امر شد که هر کسی که حداکثر دو کتاب نجومی خوانده بود ودو شب رصدی دیده بودخود را لیدر یک گروه و صاحب نظر در زمینه نجوم ومسائل مربوط به آن معرفی می کرد و این منجر به ظهور گرو ههای کم مایه و حاشیه پرداز در سطح جامعه و سر خوردگی مردم از این گروههای بی دانش که جهت اغراض دیگری به غیر از علم نجوم دست به تاسیس این گرو هها زده بودند شد

6- ضعف انجمن نجوم ایران:

انجمن نجوم ایران که رسالت هدایت همه جانبه نجوم کشور را بر عهده دارد با گسترش سریع این کانونها در ایران هماهنگ نبود لذا به علت عدم داشتن برنامه خاص جهت این کانونها و عدم برنامه ریزی علمی وسرکشی به آنها عملا زمینه از رفتن بسیاری از این گروه ها را فراهم نمود.

7- علتهای سیاسی و اقتصادی که دست به گریبان مردم است

راه حل برای ترمیم بدنه جنبش نجوم آماتوری ایران

1-     هدایت غیر حرفه ای ها به حرفه ای شدن در دانشگاهها:

       همانطور که می دانیم علم نجوم ارتباطی مستقیم با طیف وسیعی از سایر دانشهای پایه وغیر پایه دارد

و گستره علم نجوم در دانشهایی چون شیمی- فیزیک زیست ریاضیات- کامپیوتر- مخابرات وبرق- مهندسی هسته ای –  مهندسی عمران و معماری پایه گذار بسیاری از رشته های نو ظهور در عرصه نجوم در جهان شده است پس لاجرم با هدایت دانش آموزان که در نجوم آماتوری تبحر دارند به سوی گرایشهایی از نجوم با توجه به رشته تحصیلیشان در دانشگاهها و ارائه پایان نامه ها  وطرح هایی در این سیستم عملا زمینه رشد نجوم حرفه ای را در کشور فراهم آوریم نه اینکه حتی المپیادیهای ما به علت عدم هدایت تحصیلی از نجوم  به سایر رشته های غیر مرتبط گرایش پیدا کنند

2-     معرفی الگوهایی علمی به آماتورها:

 باید افرادی الگوی منجمان آماتور قرار گیرند که خودشان از افرادی باشند که از این رهگذر توانسته باشند وارد دانشگاه شده و مدارج علمی بالای دانشگاهی را در ایران یا سایر کشورها طی کرده باشند که در فرا روی حرکت منجمان آماتور قرار گیرند که آماتور ها را به سوی حرفه ای شدن و توسعه علمی کشور هدایت کنند

3-عدم حاشیه پردازی و تفرقه گرایی  و انحصار طلبی به محوریت انجمن نجوم ایران:

انجمن نجوم ایران به عنوان یک نیروی کار آمدو انجمن معتبرسکان هدایت علمی این گروه ها را در دست گیرد و با دادن بر نامه مناسب و ویژه مانع از بسیاری از حاشیه پردازیها و انحصار گراییها در عرصه نجوم کشور شود

4-ایجاد رشته تربیت مربی نجوم در مقطع کارشناسی برای تربیت مربیان نجوم که در مدارس و کانونها و گروه های نجومی  به تدریس پرداخته ومنجر به تربیت آماتورهایی با دانش و بدور از اشتبا هات علمی شوند